Köy Enstitüleri Yüz Yılın En İleri Yeniliğiydi
Sadullah ÇAĞLAR
Tarih: 25.4.2020 11:44:23
Sadullah ÇAĞLAR


Bilimsel eğitim yeni insanın doğumudur. Aydınlanma çağı felsefeyle başladı.
Aslında eski Anadolu uygarlığının temelinde, örneğin Tarsus´ta felsefe okulları vardı. Öğretim üyeleri arasında yer alan Sokrates, Aristo ve Eflatun aynı zamanda bu çağın filozofları ve yenidünyanın habercisiydi. İnsanlığı yeniçağa taşımayı önlerine hedef olarak koymuşlardı.
Dönemin bilimden uzak duran yönetimleri Sokrates´i yönetime muhalefet ettiği için suçlu bularak ölüme mahkum etti. Suçu neydi? Gençleri baştan çıkararak yönetime karşı gelmek. Sokrates savunmasında bilime inandığını anlatıyordu. İnsanlık tarihine baktığınız zaman yenilikleri savunanlar engellerle karşılaştı ama tarih hep onları haklı çıkardı.
Galileo, ‘dünya dönüyor´, dedi yargılandı.
Süreç içinde insan soyu uzaya gidip ayın sırrını çözdü.
17 Nisan 1940 tarihinde Enstitülerin açılması için yasa meclise geldi. Mecliste 426 vekil vardı. 148 vekil oylamaya katılmadı. Bu vekiller 1945 yılında toprak reformu yasasına ret oyu verenlerdir.
Başta CHP Aydın Milletvekili Adnan Menderes ve Atatürk döneminde Başbakanlık yapmış olan Celal Bayar toprak reformu yasasına ret oyu verdiler. Kurtuluştan sonra Cumhuriyetin getirdiği en büyük yenilik olan harf devrimi bin yıllık geriliğe son vererek uygar dünyanın kapılarını açtı.
Genç Cumhuriyetin yeni hedefleri arasında Köy Enstitüleri vardı. Nedenlerini Cumhuriyet tarihinin en başarılı Milli Eğitim Bakanı Hasan Ali Yücel´den dinleyelim: Türk haklının çoğunluğu köylerde yaşamakta ve bu insanların arasında yetenekli en az bir milyon deha genç var. Bu yetenekleri nasıl keşfedip topluma kazandıracaktık. Bunun hesabını yaptık, çözüm eğitimdi. Bilimi öne koyan, üretime yönelik. Peki nasıl olacaktı? Köye yakın yerlere okulları kuracaktık. Bize en büyük desteği Milli Şef Cumhurbaşkanı İnönü verdi. Bizi sürekli destekledi. Çankaya köşkü ise evimiz gibiydi, sık sık ziyaret ediyorduk. 1940´lı yıllarda İkinci Dünya Savaşı sürerken yeni köy enstitüsü okulları yapımı hızla devam ediyor ve okul sayısı hızla çoğalıyordu. Okulları öğrenciler kendi elleri ile inşa ediyordu.
Enstitülü öğrenciler okulların yapıldığı yerlerde yeni su kaynakları buluyor, toprağı işleyip suluyor ve elektik üretip okulları aydınlatıyordu. Adeta yeni ve ışıl ışıl aydınlanmış kentler yaratıyorlardı.
Okullarda yalnız öğretmen eğitimi değil sağlık, tıp mimarlık ve tiyatro dersleri de veriliyordu. Amfi tiyatrolar yapılıyor ve dünya klasikleri tiyatro oyunları sergileniyordu.
Okulların genel müdürü İsmail Hakkı Tonguç okullara gönderdiği genelgede, ‘öğrencilere sürekli radyo dinletip onları politik tartışmalara hazırlayın özellikle radyo tiyatrosunu takip etsinler´ diyordu.
Bu dönemde Edebiyatçılardan Nurullah Ataç ve Sabahattin Eyüboğlu öncülüğünde tercüme büroları kurulup dünya edebiyat klasikleri Türkçe´ye çevriliyor ve enstitülerde okutuluyordu. Öğrencilerin okuduğu eserler arasında Fransız edebiyatından Viktor Hugo, Zola, Alexander Dumas´ın meşhur eseri Monte Kristo Kontu, Tolstoy , Jack London´dan Martin Eden ve Dünyayı Sarsan On Gün, Gorki´nin eseri Ana gibi kitaplar vardı. Bunları öğrenciler daha sonra kendi aralarında değerlendiriyorlardı.
Mahmut Makal´ın Bizim Köy kitabı fırtınalar koparmıştı. Makal gençlik döneminde yaz tatilini evde geçirirken babası köyün hocasına gider ve ‘bir sıkıntım var hoca, ben evin damında yatıyorum, sabah namazına kalktığım zaman bizim çocuğu şiir okurken buluyorum, geceleri hiç uyumuyor. Anası çok üzülüyor, sen bir muska yazsan.´ Hoca ise; ‘Bak seni severim namazını sürekli camide kılıyorsun, ama sen bir yanlış yaptın, oğlunu Köy Enstitüsüne gönderdin. Artık senin oğluna muska fayda etmez.´
Kısa zamanda okullardaki gelişmeler toprak ağalarını da rahatsız etti. Ne oluyor, ülke nereye gidiyor diye tepkiler geldi. Tatil zamanı köylerine dönen öğrencilerin giyimleri ve yaşam tarzları değişmişti ve çevrelerini de etkiliyorlardı.
Ağalar da bu durumdan şikayetçidir ve bir gün Milli Şef İnönü´ye; ‘Paşam ne olur bu okulları kapat.´ İnönü ise ağalara nedenini sorduğunda ağalar; ‘Paşam köylerden bize çok şikayet geliyor, kızlar ve erkekler bir arada okuyorlar bu kabul edilemez.´
Cumhuriyet gazetesi yazarı Işık Kansu köşe yazısında İsmail Tonguç´un bir anısından bahseder; “İnönü bir gün köy enstitüsünü ziyaret eder. Ziyaretinde öğrencilerin balık tuttukları teknelerle türkü söyleyerek denize ağ attıklarını görür ve Tonguç´a; gözünden yaşlar akarak, Ah Tonguç elimde bunlar gibi yetişmiş gençlerden birkaç tümen olsaydı Türkiye´nin yazgısını değiştirirdim. Ben 1.ve 2.İnönü Zaferlerini kazandığımda Atatürk bana; Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin makus talihini de yendiniz dedi. İnönü şimdi ise Köy Enstitüleri ile milletin kara yazgısını ikinci defa yendiğine inanıyordu.”
İnönü 2.Dünya Savaşı yangını içerisinde memleketi savaşın dışında diplomasi başarısı ile tutmayı başarmıştı. Ancak CHP içerisinde bile savaşa girilmesi taraftarları çoktu ve bu çevreler Köy Enstitülerine karşı idi.
Atatürk´ün erken ölümü 2.Dünya Savaşı karşısında İnönü´yü yalnız bırakmıştı. Bilge bir kişi olan köylü dostumuz Ali Çuhadar filozofları bile şaşırtacak bir yorumunda; “İsmet Paşa´nın 2.Dünya Savaşında verdiği mücadele Lozan Anlaşmasını yapmaktan daha zordu. Lozan´da İsmet Paşa´nın yanında Atatürk´ün desteği vardı.”
Ama 2.Dünya Savaşında İsmet Paşa yalnızdı. 2.Dünya Savaşında 52 milyon insan ölmesine rağmen İsmet Paşa savaşın ateşinden bir tek kişinin burnu dahi kanamadan ülkeyi kurtardı. Lozan barış görüşmelerine gözlemci sıfatıyla katılan ABD temsilcisi ve aynı zamanda ABD´nin İsviçre Büyükelçisi Joseph Grew ise İsmet Paşa´nın tarihin gördüğü en büyük diplomat olduğunu söyler. Joseph Grew 1927 yılında Türkiye´ye ABD Büyükelçisi olarak atanacaktır.
2.Dünya Savaşı sürerken bir gün İsmet Paşa Çankaya´ya çağırdığı Hasan Ali Yücel ve Tonguç´a; “Elinizi çabuk tutun, Köy Enstitülerinin sayısını ikiye katlayın, bütçeyi size ayıracağım, zira savaşın sonunda ne olacağı belli olmaz, buna gücüm yetmeyebilir” demişti.
Yine bu dönemle ilgili olarak Cumhuriyet gazetesinde 27 Aralık 2018 tarihinde çıkan yazıda yazar Hikmet Altınbayrak; İsmet Paşa Alman bilim insanı Einstein´ın 40 seçkin Alman bilim insanının Türkiye´ye gelme isteklerini hemen kabul eder ve eğitimin geliştirilmesinde onlardan da faydalanıldığını anlatır.
Tüm bunlardan sonra Ebedi Milli Şef olmayı kendi isteğiyle parti tüzüğünden çıkaran İsmet Paşa´nın başına, iktidarı verdiği kişiler tarafından taş attırıldı.
İlginçtir, sol geçinen bazı aydınlar yakın tarihi bilmeden gericiliği destekliyorlar. Kulaktan dolma anlayışla politika yapanlar TÖS öğretmen derneğini ve Köy Enstitülerini ağzına dahi almayanlar şunu bilsinler ki laik Cumhuriyetin kadroları Mahmut Makallar, Talip Apaydınlar ve Mehmet Başaranlar binlerce yetenekli genci köylülüğü aşarak topluma hizmete taşıdılar.
Nasıl unutabiliriz toplumun gündemini sarsan Mahmut Makal´ın Bizim Köy romanını ya da Fakir Baykurt´un Yılanların Öcü eserini. Ve 1961 Anayasasını ölümüne savunan Muammer Aksoy´u unutmak mümkün mü? Bu gerçek aydınlar, yüz yılımızın anıtlarıdır.
Köy Enstitülerinin adı 1954 yılında Demokrat Parti tarafından öğretmen okulu olarak değiştirildi. 1951´de Halk Evlerini kimler kapattıysa aynı güçler Köy Enstitülerini tasfiye ettiler.
Köy Enstitülerinin 80.kuruluş yıldönümü kutlu olsun.

Anahtar Kelimeler: Enstitüleri, Yılın, İleri, Yeniliğiydi
Yazarın Diğer Yazıları
ONLARI UNUTMAK MÜMKÜN MÜ? (22 Ekim 2020 - Perşembe)
EBEDİ AŞK (14 Ekim 2020 - Çarşamba)
Kırsalı Batı´yla taşıyan aydın (07 Ekim 2020 - Çarşamba)
Evrensel Mısır sineması (11 Eylül 2020 - Cuma)
POLİTİK YAŞAMDA YOL AYRIMI (04 Eylül 2020 - Cuma)
MAHATMA GANDİ VE CHARLİE CAHPLİN (28 Ağustos 2020 - Cuma)
CHP´NİN 37.KURULTAY MESAJI (21 Ağustos 2020 - Cuma)
Hiroşima´nın 75.yılı anısına (14 Ağustos 2020 - Cuma)
SANAT DÜNYASINA BİR BAKIŞ (07 Ağustos 2020 - Cuma)
KURTULUŞ LOZAN´DA BELGELENDİ (24 Temmuz 2020 - Cuma)
Sinema tarihinin muhteşem kadını (16 Temmuz 2020 - Perşembe)
SİNEMA TARİHİNE BİR BAKIŞ (03 Nisan 2020 - Cuma)
ANTAKYA TARİHLE KUŞANMIŞ KENT (27 Mart 2020 - Cuma)
SPARTAKÜS YAŞAMA VEDA ETTİ (28 Şubat 2020 - Cuma)
TRENLERİN SESİ DUYULMAZ OLDU (07 Şubat 2020 - Cuma)
Kore´ye gidenler geri gelmedi (24 Ocak 2020 - Cuma)
DERTLİ PINAR (06 Aralık 2019 - Cuma)
Şampanya İçilerek Kutlanan Ölüm (29 Kasım 2019 - Cuma)
Umutsuz adamdan uzak durun (22 Kasım 2019 - Cuma)
BAĞ BOZUMU (15 Kasım 2019 - Cuma)
TARİHSEL UNUTULMAZ MEKTUPLAR (01 Kasım 2019 - Cuma)
BABALAR VE OĞULLARI (20 Eylül 2019 - Cuma)
BEYAZ PERDEDEN SEÇMELER (13 Eylül 2019 - Cuma)
TROYA DAĞLARI UYGARLIĞIN BEŞİĞİDİR (30 Ağustos 2019 - Cuma)
İlhan Selçuk´tan politik anılar (12 Temmuz 2019 - Cuma)
Romalı Brutus´ün yanılgısı (05 Temmuz 2019 - Cuma)
Benden resim aşıranlara zıkkım ola (06 Haziran 2019 - Perşembe)
BİR DOSTUN ARKASINDAN (31 Mayıs 2019 - Cuma)
İskenderun ve Kitaplı Yıllar (24 Mayıs 2019 - Cuma)
MISIRLI ESMA HAN´IN UMUTSUZ AŞKI (17 Mayıs 2019 - Cuma)
Don Kişot´lar öncüdür (10 Mayıs 2019 - Cuma)
KEŞİFLER DÜNYASI (05 Nisan 2019 - Cuma)
BEYAZ PERDEDE BİR EFSANE (15 Mart 2019 - Cuma)
Ahım gibi ah var mı acep (01 Mart 2019 - Cuma)
Modası Geçmeyen Bir Yolculuk (22 Şubat 2019 - Cuma)
14 ŞUBAT´IN ANLAMI (15 Şubat 2019 - Cuma)
LATİN AMERİKA VE YAKIN TARİHİ (08 Şubat 2019 - Cuma)
BUĞDAY İHRAÇ EDEN ÜLKEYDİK (25 Ocak 2019 - Cuma)
UNUTULAN DOSTLUKLAR VE EDEBİYAT (18 Ocak 2019 - Cuma)
SÖZ UÇAR YAZI KALIR (11 Ocak 2019 - Cuma)
TARİHTEN BİR YAPRAK 1960´LI YILLAR (28 Aralık 2018 - Cuma)
YAŞAR KEMAL VE NOBEL ÖDÜLÜ (21 Aralık 2018 - Cuma)
Elveda Hindistan (14 Aralık 2018 - Cuma)
YAŞAM VE DOĞA KÜLTÜRÜ (09 Kasım 2018 - Cuma)
Dünya Edebiyatı ve Savaşlar (19 Ekim 2018 - Cuma)
ENGELS´İN EVİ (28 Eylül 2018 - Cuma)
Kağıt Fabrikası Olmayan Ülke (14 Eylül 2018 - Cuma)
Köyden Gelen Aydına Veda (31 Ağustos 2018 - Cuma)
BİR USTANIN ANILARI (17 Ağustos 2018 - Cuma)
Çöl Tilkisi´nin Son Günü (03 Ağustos 2018 - Cuma)
TARİHİ ROMA´DA BİR GEZİNTİ (13 Temmuz 2018 - Cuma)
BAŞARI UMUTTAN BESLENİR (06 Temmuz 2018 - Cuma)
BEYAZ PERDENİN UNUTULMAZLARI (29 Haziran 2018 - Cuma)
SANATLA KUŞANMIŞ LİDERLER (22 Haziran 2018 - Cuma)
"İşte Paşam İstanbul" (01 Haziran 2018 - Cuma)
ÖLÜMSÜZLERİN UNUTULMAYAN AŞKLARI (25 Mayıs 2018 - Cuma)
ARKADAŞ (18 Mayıs 2018 - Cuma)
KİTAPSIZ BİLENLER (11 Mayıs 2018 - Cuma)
ARTİST KARTPOSTALLARI (27 Nisan 2018 - Cuma)
TÜRK BASININDA HÜRRİYET GAZETESİ (13 Nisan 2018 - Cuma)
Edebiyat Ustası Victor Hugo (15 Mart 2018 - Perşembe)
Burjuva Kökenden Gelen Bir Aydın (01 Mart 2018 - Perşembe)
14 Şubat: Tarihsel Bir Gün (15 Şubat 2018 - Perşembe)
Politika Uzlaşma Sanatıdır (08 Şubat 2018 - Perşembe)
Dünya Sinemasında Unutulmazlar (25 Ocak 2018 - Perşembe)
EDEBİYAT VE SANATIN NERESİNDEYİZ (11 Ocak 2018 - Perşembe)
Sevmek Yaşamak Demektir (04 Ocak 2018 - Perşembe)
Unutulmaz Radyo Günleri (28 Aralık 2017 - Perşembe)
Gözlerden Kalplere Sesler (15 Aralık 2017 - Cuma)
EDEBİYAT TARİHİ AYDINLANMAKTIR (08 Aralık 2017 - Cuma)
SAVAŞLARDAN ÇIKARI OLANLAR (10 Kasım 2017 - Cuma)
Elveda Hindistan (27 Ekim 2017 - Cuma)
Elia Kazan ve Livaneli Dostluğu (20 Ekim 2017 - Cuma)
Halep Gezi Anıları (13 Ekim 2017 - Cuma)
Teknoloji ve bilimin zaferi (06 Ekim 2017 - Cuma)
O bir zamanlar kraliçeydi (22 Eylül 2017 - Cuma)
Türk Sinemasında Kayıplar (25 Ağustos 2017 - Cuma)
İdeal Öğretmen (18 Ağustos 2017 - Cuma)
Bir Zamanlar Antakya (04 Ağustos 2017 - Cuma)
Benden resim aşıranlara zıkkım ola (28 Temmuz 2017 - Cuma)
TARiHLE SÖYLEŞİLER (14 Temmuz 2017 - Cuma)
Treni Yürüten Önder (07 Temmuz 2017 - Cuma)
İhanete giden yol (30 Haziran 2017 - Cuma)
CHP Kendini Ortaya Koydu (23 Haziran 2017 - Cuma)
Senede Bir Gün (16 Haziran 2017 - Cuma)
Batı Dünyasında Son Gelişmeler (09 Haziran 2017 - Cuma)
Sevgisiz hayat bitkiseldir (02 Haziran 2017 - Cuma)
Kore´ye gidenler geri gelmedi (26 Mayıs 2017 - Cuma)
Beyazperdenin Unutulmazları (18 Mayıs 2017 - Perşembe)
Sayfa:
Başlangıç Tarihi
Bitiş Tarihi