Köy Enstitütüleri Kırsala Bilimi Taşıdı
Sadullah ÇAĞLAR
Tarih: 18.4.2019 19:48:14
Sadullah ÇAĞLAR

İnsan gelişimi eğitimle beslenir. Ama nasıl bir eğitim sistemi? Elbette felsefeyi hedefleyen çağdaş dünyanın kapısını açarak. 

Londra Oxford´da eğitim görüp beyaz İngiliz insanının konumunu yakalamış Afrikalı siyahi yeni dünyanın uygarlığını yakalamıştır.
Sorun, insan aklının geri kalmışlığı aşmasıdır. Aslında üstün ırk diye bir kavram yoktur. Bütün sorun kırsalı kültürle aşmaktır.
Genç Cumhuriyetin kuruluş yıllarında en önemli olay cumhuriyeti doldurmaktı. Bu nasıl olacaktı?
Özgür düşünceyi geliştirmekle...
Tarih boyunca hürriyetlerin doğumu nereden geldi?
Batı dünyasından başlangıç 1789 laik yenilik.
Laikliğin öne konulmadığı hiç bir tarihsel yenilik, aydınlanma olamaz.
1923 Cumhuriyet haklı olarak, ‘köylü şehrin efendisidir´ demişti; ama köylünün yurttaş olması için yeni insan olmaya adım atması gerekir.
Bu nedenle Latince harf devrimini Cumhuriyet gündeme getirdi. Süreç içinde iki adam, Atatürk ve İsmet Paşa eğitim yoluyla aydınlanmanın keşfi için latinceyi hedeflediler.
17 Nisan 1940´ta kurulan Köy Enstitülerinin 79. yıldönümü, ülke genelinde kutlanmaktadır. Ama o coşkulu yılların getirdiği aydınlanma da artık tartışma konusu.
Peki neden Köy Enstitüleri? Bu aydınlanmanın önünü açacak yasa meclise geldiğinde kimler red oyu kullandı? Örneğin Atatürk´ün son Başbakanı Celal Bayar. Toprak Ağası Adnan Menderes gelecekte Türk köylüsünün desteğiyle on yıl başbakanlık yapacak olan adam.
Köy Enstitülerinin kurucuları üç adamdı: Milli Şef Cumhurbaşkanı İnönü, Milli Eğitim Bakanı Hasan Ali Yücel, Enstitülerin Genel Müdürü İsmail Hakkı Tonguç.
Hasan Ali Yücel geçmişte Atatürk tarafından keşfedilmiş, Fransa Paris eğitimli. İsmail Hakkı Tonguç Berlin´de Goethe´yi okumuş.
Hasan Ali Yücel, enstitünün kuruluş amaçlarını şöyle açıklıyor;
Ülke genelinde nüfusumuzun yüzde yetmişi köylerde ve kırsal kesimde yaşamaktadır. O zaman düşündük, geri kalmışlığı nasıl aşacaktık? Bu köy insanlarının arasında en az iki milyon deha vardı. Bu yetenekleri ortaya çıkarmamız gerekti. Bu nasıl olacaktı? Üretime yönelik eğitim sistemi.... Yani köyleri canlandırmak. Kırsala ulaşacaktık. Beyinle eli birleştirecektik.
Öte yandan benizleri sarı, sıtmalı sıska çocuklardan, ineklerin arkasından gidenlerden yarının dehalarını keşfetmeliydik. Arkamızda güçlü devlet başkanı İnönü bütün gücüyle bize destek veriyordu. Enstitülerde öyle bir çalışma başlattık ki genç öğrenciler elleriyle okulun duvarlarını örüyorlardı. Duvarları sanki dantel gibi diziyorlardı. Dağlardan sular akıyor, köyün çevresi üzüm bağlarıyla kuşanıyor, okullar elektrikle ışınlanıyor. Hasanoğlan Köy Enstütüsü´nün yanında olan Hasanoğlan köyü karanlık içinde sanki kayıptı.”
Geceleri, dünya klasikleri kitaplar okunuyor? Gorki, Tolstoy, Emile Zola, Jack London. Ayrıca batı müziği Beethoven, Mozart, gelenekçi müzik, türküler, Aşık Veysel, Anadolu kültürü, Yunus…
Genç öğrenciler bir gün akordiyon ve kemanla Vivalde çalarken okulları ziyaret eden bir heyet öğrencilere dönerek, "Böyle bir gelişme olamaz, bizim Berlin´de bu tür görüntüleri göremezsiniz” diye hayranlıklarını belirtti. Müzik çalışmaları arasında kız-erkek ayırım yapmaksızın ortak halaylar çekiliyordu. Sanki o coşku bizleri yeni yaşama hazırlıyordu. Eğitim sistemi içinde yalnız öğretmen değil sağlıkla ilgili elemanı yetişiyordu. Genç kızlar ebeler olarak kurs görüyordu.
Köy Enstitüleri Genel Müdürü Tonguç Baba okullara genelge yollayıp çocuklara ´Radyo dinletip dünya genelinde politik olayların tartışıp sorgulamayı öğrensinler´ demişti.
Bu gelişme sonucu öğrenciler köylerine gittiklerinde yeni insan olarak onlara kuşkuyla bakıyorlardı.
Özellikle sanat dünyasıyla tanışan genç kuşak Roma mimarisini örnek alarak okulda tiyatrolar yapılıyordu.
Şekspir´nin Hamlet, Çehov´ın eserleri, Gogol´un müfettiş oyunları sergileniyordu. Bir gün Tonguç Baba tiyatro sahnesinde, "Çocuklar, sanat neden önemli? Bir gün Mustafa Kemal´e yakınları, ´Paşam, balkanlarda neden yenildik?´ diye bir soru yöneltirler. Mustafa Kemal, ´Neden mi?, Sofya´da opera var. Sanatsız toplumlar asla gelişemez" diye anlatır
Okulların görkemli dönemi bazı feodal güçleri ürküttü ´Ne oluyor, rejim mi değişiyor´ diye çığlık atıyorlardı.
Cumhurbaşkanı İnönü tehlikeyi görüyor ve seziyordu. Bir gün Milli Eğitim Bakanı Yücel, okulların genel Müdürü Tonguç beyi arayarak, ´Hasan, İsmail, elinizi çabuk tutun, ne yapacaksanız çabuk yapın. Okulları iki misline çıkarın. Otuzdan altmış yapın. Bütün bütçeyi size ayırıcağım."
İsmail Tonguç anılarında şöyle aktarır: “Milli şef İnönü, bizi uyararak, ´Çok büyük fırsatlar kaçırıyorsunuz, bu savaş yıllarından yararlanarak bunları yapmalıydınız. Savaştan sonra ne olacak belli değildir. Bunlardan hiç birini bir daha bize yaptırmayacaklar. İleride beni dinlemediğiniz için pişman olacaksınız.”
İsmail Hakkı Tonguç devam eder, “Gerçek, onu dinlemediğimize pişman olduk. O bizi ısrarla uyardı, defalarca. Eğer enstütülerini altmışa çıkarıp gerçekten 200 bin tarımcı yetiştirebilmiş olsaydık çok daha şiddetli gelecek olan tepkiler sırasında ipe gitmek bile bana vız gelirdi.”
Enstitülerle ilgili İnönü´yü eleştirenlere İsmail Hakkı Tonguç, "Onlar ne İsmet Paşa´yı tanıyorlar, ne de köy enstitülerini?" der.
Mehmet Başaran´a kulak verelim;

Komadı karanlığın ağaları işte
Halk uyansın, ülke çiçeğe dursun,
Komadı aydınlıktan korkanlar
Terledin dayattın hep bizim için
Heyy Cilavuzlar Kepirler, Hasanoğlanlar
Adın bir destan şafağı oldu Tonguç Baba

Aslında Tonguç bir baba gibi o masum köy çocuklarını bağrına basmıştı. Bir yazısında Tonguç şöyle diyordu; "Gerçeği konuşmak gerekirse, bu koşullarda eğitmen uygulamasının başlangıcında 1936-1938 Atatürk´ten sonrada İnönü olacaktı. Onarın desteği olmadan köy enstitüleri kurulamazdı. Bunu söylemek bir borçtur.”
Bize göre önemli bir konuyu ortaya koymak gerek. İkinci Dünya Savaşı tüm hızıyla devam ederken Avrupa´da törenle kitapları yakılırken Türkiye´de 1940´larda tercüme büroları kurulup dünya klasikleriyle okullar halk evleri kuşatılıyordu.
Söyler misiniz? 1950 sonrası halk evlerini kimler kapattı? Zahmet edip akıllı telefonu lütfen açıp bakın.
Bir gün Milli Eğitim Bakanı Hasan Ali Yücel´e partili yönetici, "Hasan, sen ve arkadaşın İsmail Tonguç, bu köy çocuklarının başıyla oynadınız. Bir gün gelir bunlar sizin başınızı alırlar” der. Yücel, Cumhurbaşkanı İnönü´ye anlatır. İsmet Paşa, “Hasan bu çocuklar yeterki uyansınlar, sonra benim başımı alsınlar." cevabını verir.
Acaba neden 1959 yılında Uşak´ta İsmet Paşa´nın başına taş atarak kan akıttılar?
Her aydınlanma tarih boyunca bedel ödemiştir. Atinalı Sokrat´ı neden baldıran zehirine mahkum ettiler?
Uygarlık tarihi kolay kazanılmadı. Goethe son anında ´Işık, daha ışık´ diye yaşama veda etti.
Yüzyılın en ilerici 1961 anayasasının kaynağında Köy Enstittüleri, TÖS vardır.
Ne demişti Yaşar Kemal? "Halkevleri ve dünya klasikleri Yaşar Kemal´i yarattı" demiştir.”

Yazarın Diğer Yazıları
ONLARI UNUTMAK MÜMKÜN MÜ? (22 Ekim 2020 - Perşembe)
EBEDİ AŞK (14 Ekim 2020 - Çarşamba)
Kırsalı Batı´yla taşıyan aydın (07 Ekim 2020 - Çarşamba)
Evrensel Mısır sineması (11 Eylül 2020 - Cuma)
POLİTİK YAŞAMDA YOL AYRIMI (04 Eylül 2020 - Cuma)
MAHATMA GANDİ VE CHARLİE CAHPLİN (28 Ağustos 2020 - Cuma)
CHP´NİN 37.KURULTAY MESAJI (21 Ağustos 2020 - Cuma)
Hiroşima´nın 75.yılı anısına (14 Ağustos 2020 - Cuma)
SANAT DÜNYASINA BİR BAKIŞ (07 Ağustos 2020 - Cuma)
KURTULUŞ LOZAN´DA BELGELENDİ (24 Temmuz 2020 - Cuma)
Sinema tarihinin muhteşem kadını (16 Temmuz 2020 - Perşembe)
SİNEMA TARİHİNE BİR BAKIŞ (03 Nisan 2020 - Cuma)
ANTAKYA TARİHLE KUŞANMIŞ KENT (27 Mart 2020 - Cuma)
SPARTAKÜS YAŞAMA VEDA ETTİ (28 Şubat 2020 - Cuma)
TRENLERİN SESİ DUYULMAZ OLDU (07 Şubat 2020 - Cuma)
Kore´ye gidenler geri gelmedi (24 Ocak 2020 - Cuma)
DERTLİ PINAR (06 Aralık 2019 - Cuma)
Şampanya İçilerek Kutlanan Ölüm (29 Kasım 2019 - Cuma)
Umutsuz adamdan uzak durun (22 Kasım 2019 - Cuma)
BAĞ BOZUMU (15 Kasım 2019 - Cuma)
TARİHSEL UNUTULMAZ MEKTUPLAR (01 Kasım 2019 - Cuma)
BABALAR VE OĞULLARI (20 Eylül 2019 - Cuma)
BEYAZ PERDEDEN SEÇMELER (13 Eylül 2019 - Cuma)
TROYA DAĞLARI UYGARLIĞIN BEŞİĞİDİR (30 Ağustos 2019 - Cuma)
İlhan Selçuk´tan politik anılar (12 Temmuz 2019 - Cuma)
Romalı Brutus´ün yanılgısı (05 Temmuz 2019 - Cuma)
Benden resim aşıranlara zıkkım ola (06 Haziran 2019 - Perşembe)
BİR DOSTUN ARKASINDAN (31 Mayıs 2019 - Cuma)
İskenderun ve Kitaplı Yıllar (24 Mayıs 2019 - Cuma)
MISIRLI ESMA HAN´IN UMUTSUZ AŞKI (17 Mayıs 2019 - Cuma)
Don Kişot´lar öncüdür (10 Mayıs 2019 - Cuma)
KEŞİFLER DÜNYASI (05 Nisan 2019 - Cuma)
BEYAZ PERDEDE BİR EFSANE (15 Mart 2019 - Cuma)
Ahım gibi ah var mı acep (01 Mart 2019 - Cuma)
Modası Geçmeyen Bir Yolculuk (22 Şubat 2019 - Cuma)
14 ŞUBAT´IN ANLAMI (15 Şubat 2019 - Cuma)
LATİN AMERİKA VE YAKIN TARİHİ (08 Şubat 2019 - Cuma)
BUĞDAY İHRAÇ EDEN ÜLKEYDİK (25 Ocak 2019 - Cuma)
UNUTULAN DOSTLUKLAR VE EDEBİYAT (18 Ocak 2019 - Cuma)
SÖZ UÇAR YAZI KALIR (11 Ocak 2019 - Cuma)
TARİHTEN BİR YAPRAK 1960´LI YILLAR (28 Aralık 2018 - Cuma)
YAŞAR KEMAL VE NOBEL ÖDÜLÜ (21 Aralık 2018 - Cuma)
Elveda Hindistan (14 Aralık 2018 - Cuma)
YAŞAM VE DOĞA KÜLTÜRÜ (09 Kasım 2018 - Cuma)
Dünya Edebiyatı ve Savaşlar (19 Ekim 2018 - Cuma)
ENGELS´İN EVİ (28 Eylül 2018 - Cuma)
Kağıt Fabrikası Olmayan Ülke (14 Eylül 2018 - Cuma)
Köyden Gelen Aydına Veda (31 Ağustos 2018 - Cuma)
BİR USTANIN ANILARI (17 Ağustos 2018 - Cuma)
Çöl Tilkisi´nin Son Günü (03 Ağustos 2018 - Cuma)
TARİHİ ROMA´DA BİR GEZİNTİ (13 Temmuz 2018 - Cuma)
BAŞARI UMUTTAN BESLENİR (06 Temmuz 2018 - Cuma)
BEYAZ PERDENİN UNUTULMAZLARI (29 Haziran 2018 - Cuma)
SANATLA KUŞANMIŞ LİDERLER (22 Haziran 2018 - Cuma)
"İşte Paşam İstanbul" (01 Haziran 2018 - Cuma)
ÖLÜMSÜZLERİN UNUTULMAYAN AŞKLARI (25 Mayıs 2018 - Cuma)
ARKADAŞ (18 Mayıs 2018 - Cuma)
KİTAPSIZ BİLENLER (11 Mayıs 2018 - Cuma)
ARTİST KARTPOSTALLARI (27 Nisan 2018 - Cuma)
TÜRK BASININDA HÜRRİYET GAZETESİ (13 Nisan 2018 - Cuma)
Edebiyat Ustası Victor Hugo (15 Mart 2018 - Perşembe)
Burjuva Kökenden Gelen Bir Aydın (01 Mart 2018 - Perşembe)
14 Şubat: Tarihsel Bir Gün (15 Şubat 2018 - Perşembe)
Politika Uzlaşma Sanatıdır (08 Şubat 2018 - Perşembe)
Dünya Sinemasında Unutulmazlar (25 Ocak 2018 - Perşembe)
EDEBİYAT VE SANATIN NERESİNDEYİZ (11 Ocak 2018 - Perşembe)
Sevmek Yaşamak Demektir (04 Ocak 2018 - Perşembe)
Unutulmaz Radyo Günleri (28 Aralık 2017 - Perşembe)
Gözlerden Kalplere Sesler (15 Aralık 2017 - Cuma)
EDEBİYAT TARİHİ AYDINLANMAKTIR (08 Aralık 2017 - Cuma)
SAVAŞLARDAN ÇIKARI OLANLAR (10 Kasım 2017 - Cuma)
Elveda Hindistan (27 Ekim 2017 - Cuma)
Elia Kazan ve Livaneli Dostluğu (20 Ekim 2017 - Cuma)
Halep Gezi Anıları (13 Ekim 2017 - Cuma)
Teknoloji ve bilimin zaferi (06 Ekim 2017 - Cuma)
O bir zamanlar kraliçeydi (22 Eylül 2017 - Cuma)
Türk Sinemasında Kayıplar (25 Ağustos 2017 - Cuma)
İdeal Öğretmen (18 Ağustos 2017 - Cuma)
Bir Zamanlar Antakya (04 Ağustos 2017 - Cuma)
Benden resim aşıranlara zıkkım ola (28 Temmuz 2017 - Cuma)
TARiHLE SÖYLEŞİLER (14 Temmuz 2017 - Cuma)
Treni Yürüten Önder (07 Temmuz 2017 - Cuma)
İhanete giden yol (30 Haziran 2017 - Cuma)
CHP Kendini Ortaya Koydu (23 Haziran 2017 - Cuma)
Senede Bir Gün (16 Haziran 2017 - Cuma)
Batı Dünyasında Son Gelişmeler (09 Haziran 2017 - Cuma)
Sevgisiz hayat bitkiseldir (02 Haziran 2017 - Cuma)
Kore´ye gidenler geri gelmedi (26 Mayıs 2017 - Cuma)
Beyazperdenin Unutulmazları (18 Mayıs 2017 - Perşembe)
Sayfa:
Başlangıç Tarihi
Bitiş Tarihi